| |
|
|
|
|
|
Een jaar later verschijnt
La Tour de
Nesle,
dat hij samen
met Gailardet
schrijft. Het
stuk, dat
twee jaar lang
op de
bühne staat,
speelt in de
Middeleeuwen en
verhaald van
verschrikkelijke
misdaden
en een
dramatische
ontknoping aan
het Franse
hof van
Lodewijk X.
Het in 1836
verschenen drama
Kean beschrijft
de
lotgevallen van
een tragische
acteur. Dit
werk wordt in
1990 opnieuw tot leven gewekt in
een bewerking
van
Jean-Paul
Sartre.
Voor het
overige zijn de
honderden
toneelstukken van
Dumas in de
vergetelheid geraakt.
In zijn proza
leeft hij echter voort.
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
het
vervolg
als
romancier
|
|
In de loop van de jaren dertig begint
het theater iets
van zijn magie te verliezen
en komt de literaire
feuilleton sterk in opmars
waarmee een massapubliek
wordt bereikt.
Dumas verlegt het accent
naar de romankunst en
wordt een belangrijke
vertegenwoordiger van de
Romantiek. Hij schrijft meeslepend
en ontpopt zich als een
meester van de dialoog.
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
Heinrich Heine zou later in een
brief aan Dumas schrijven:
'Sinds zes jaren ben ik bedlegerig.
Op het hoogtepunt van mijn
ziekte, wanneer
ik de grootste kwellingen
ondervond, las mijn vrouw voor uit
uw romans. Dat was het enige
dat mij de pijn kon doen vergeten'.
Heine beschouwde Dumas
na Cervantes en Sheherezade als
de meest onderhoudende
verteller aller tijden.
Maar ook voor de meer serieuze
geschiedschrijving bezit
Dumas talent, ook al neemt
hij het met de feiten niet altijd even
nauw. Zijn parool luidde:
'Het is toegestaan dat men de geschiedenis
verkracht, als zij maar een kind baart'.
Niettemin is de legendarische
historicus Augustin Thierry vol lof over
Gaule et France, een geschiedkundig werk
uit 1833. Een andere
geschiedenisautoriteit, Michelot,
roept uit: 'Dumas, ik heb u lief en bewonder u,
ik rangschik u onder de natuurkrachten'.
Tot 1840 schrijft Dumas zijn romans alleen.
De belangrijkste werken tot die
tijd zijn Acte, Le Capitaine Paul,
Aventures de John Davys,
Le Capitaine Pamphile, Maitre Adam
en Othon l'Archer.
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
In 1840
vinden twee
belangrijke
gebeurtenissen
plaats, hij
treedt in het
huwelijk met de
actrice Ida Ferrier
en hij besluit
tot een
artistieke
verbintenis met
Auguste Maquet,
een jonge
geschiedenisleraar
met literaire
aspiraties. |
 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
| |
|
|
Maquet doet het historische
researchwerk, ontwerpt ruwe
schetsen of levert zelfs
complete manuscripten aan.
Dumas tovert het
monnikenwerk om
tot onsterfelijke boeken als
Les Trois Mousquetaires (1844)
Le Comte de Monte Cristo (1844-1845)
en de trilogie:
La Reine Margot (1845)
La Dame Moncoreau (1846)
Les quarante cinq (1848)
Er breekt een periode aan die de meest
productieve en succesvolle episode
van zijn carrière zal worden.
 Auguste
Maquet
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
Het thema van De drie Musketiers
ontleent hij
aan de in 1704 te
Amsterdam
verschenen memoires van
d'Artagnan, een
Frans musketier
die bij de slag
om Maastricht om het
leven komt. Het
boek is een
avonturenroman
tegen de achtergrond
van politieke
en persoonlijke
intriges van
Lodewijk XIII, Anna
van Oostenrijk,
Richelieu, Mazarin
en vele
anderen.
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
oorspronkelijke
memoires van
D'Atagnan,
1704
De Graaf van Monte
Cristo is
geïnspireerd op een ware
gebeurtenis,
opgetekend uit de
Parijse politie
archieven.
Het verhaalt
van
een onschuldig
slachtoffer
dat, na een
miraculeuze
ontsnapping uit
de gevangenis,
op
bloedstollende en
beklemmende
wijze wraak
neemt op al
degenen
die zijn
noodlot
hebben
bewerkstelligd. Een
wraakoefening
die
tientallen
jaren in beslag
neemt en zelfs
tot in het
nageslacht
wordt doorgevoerd.
De historische
romantrilogie
behandelt de
massamoord van
Catherina de
Medici op
de Franse
Hugenoten,
de intriges ten
tijde van Hendrik III
en de waak op
de Hertog van Anjou.
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
| |
|
|
In 1844, het jaar waarin de relatie
met Ida ten
einde loopt,
verscheen ook
nog
de roman
Gabriel Lambert,
een werk dat in
1917 door
E. Du Perron in
het
Nederlands
wordt vertaald
en te Batavia
in de
Preagerbode als
feuilleton
wordt
opgenomen.
Fred Batten ,
de biograaf van
het verzameld
werk van Du Perron,
bezorgt in 1979
een
heruitgave.
Volgens Fred
Batten is de
vertaling het
schrijversdebuut
avant la lettre
van
de
zeventienjarige Du Perron
en is het is de
getuigenis
van een
levenslange voorkeur
en liefde voor
de vertelkunst van
de oude Dumas.
Maquet was niet
de enige medewerker
van Dumas.
Tientallen andere
co-auteurs
hebben aan het
immense werk
van
Dumas
bijgedragen. Dit leidde
soms tot
strijdvragen
over het
auteursrecht en
ontaardde zelfs
in processen,
die overigens allen door
Dumas werden
gewonnen.
Naijverig
tijdgenoten hebben zijn
'schrijverfabriek'
veelvuldig aangegrepen
om hem in een
kwaad daglicht
te stellen en
te beschuldigen
van plagiaat.
Merkbare
invloed op zijn succes heeft
dit echter
nooit gehad.
In 1848 sluit
Dumas een ongekend
voordelig
contract over de uitgeefrechten van
zijn werk. Hij
verdient een
fortuin en
bouwt even buiten Parijs
het
sprookjesslot Château Monte Cristo.
Het wordt een
pronkstuk van
stijlmengeling
met een beeldengalerij in
de tuin van
alle grote schrijvers.
Het barokke en
overvloedige openingsfeest
wordt gevierd
met 600 vrienden en
bekenden. Zijn
oude liefde
voor het toneel
bloeit weer op en hij richt
samen met Dumas
Fils zijn eigen
schouwburg op,
het Théâtre Historique.
Dit maakt
aanvankelijk geweldige
opgang, doch
raakt al spoedig
in de
versukkeling.
De verliezen
lopen zo hoog op dat het
na enige tijd
weer gesloten wordt.
Château Monte Cristo,
thans
museum
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
ballingschap
|
|
Inmiddels is
het politieke klimaat weer onrustig
geworden en
breekt een nieuwe revolutie
uit waarbij
Louis-Philippe, wordt
afgezet. Dumas
laat zich
opnieuw niet
onbetuigd en roept
het politieke
tijdschrift 'Mois' in het leven. Hij
trekt het land
door met republikeinse
verkiezingstoespraken.
De opstand wordt
beslecht in het
voordeel van de monarchie waarbij
de pas gekozen
president Lodewijk-Napoleon
(neef van
Napoleon I)
tot keizer
Napoleon III wordt uitgeroepen .
De republikein
Dumas acht het raadzaam in
ballingschap te
gaan. Dit besluit
wordt verhaast
(of misschien ingegeven)
door een
dreigend bankroet. Door ijlings naar
België af te
reizen hoopt hij zijn
schuldeisers te
ontlopen. Samen met
andere
politieke vluchtelingen, waaronder zijn vriend
Victor Hugo,
verblijft hij
van 1851 tot
ver in 1853 te Brussel.
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
Hier schrijft de nog maar net vijftigjarige
Dumas
zijn
omvangrijke Memoires.
Het is een werk
van bijna 3.200 pagina's in
22 delen, vol
beschouwingen en
anekdotes. En
dan te bedenken dat hierin slechts
zijn leven
wordt beschreven tot het
jaar 1833. In
de Brusselse
periode
verschijnen ook nog zes romans,
twee
geschiedkundige werken, twee reisboeken
en beleven vier toneelstukken hun première.
W.F. Hermans,
een groot bewonderaar van
Dumas, schrijft
over deze
onvoorstelbare
productiviteit: 'Dumas werkte soms
14 uur per dag
en hield dat wekenlang vol;
hij vulde 20
pagina's per etmaal
nooit minder'.
Alexandre
Dumas
53 jaar
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
terugkeer
naar
parijs
|
|
In 1853 keert Dumas terug naar Parijs.
Zijn eerste wapenfeit is het oprichten van een
eigen dagblad, 'Le Mousequetair'.
Hij verzekert zich van literaire
medewerkers als Gérard de Nerval en
Octave Feuillet, maar ook zijn
voormalige tuinman Michel wordt één van
de medewerkers:
'Ik heb de juiste man gevonden' roept Dumas:
'Michel kan niet rekenen,
ik zal hem tot kassier benoemen'.Het blad wordt aanvankelijk
een groot
succes en heeft na korte tijd
een oplage 10.000.
Als feuilleton publiceert hij o.a. zijn
nieuwste roman Les Mohicans de Paris.
Het gemis aan rekenkunde van
de kassier doet zich
intussen nauwelijks gevoelen
want de kassa was altijd leeg. Het
gaat langzaam bergafwaarts
en in 1857 valt definitief het doek
voor 'Le Mousequetair'.
Het succes van de schrijver in Parijs
is tanende. Dumas besluit de
hoofdstad de rug toe te keren
en vertrekt naar Marseille.
|
|
| |
|
|
|
|
|
Le
Mousquetaire, 1855
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
reizen
|
|
|
|
|
Na een kort verblijf als
toneelproducent
in
Marseille onderneemt
hij reizen naar
België en
Engeland,
Zwitserland
en Noord-Afrika.
Op zijn vele reizen heeft
Dumas ook Nederland
aangedaan.
In de biografie
Alexandere Dumas,
his life and works
(A.F. Davidson, 1902)
staat vermeld
dat Dumas van de
Nederlandse kroonprins
een complimenteuze
brief ontving, vergezeld
van enige door een
Nederlands kunstenaar
vervaardigde taferelen uit
de Drie Musketiers.
In antwoord hierop
bezoekt Dumas het
inhuldigingsfeest - en naar
eigen zeggen - niet als
journalist, maar als vriend.
In mei 1849 publiceerde
Dumas hierover brieven in
de Revue de Paris.
In deze correspondentie
beschrijft hij zijn 'Reis
naar Amsterdam' en
'De Krooning van den
Koning van Holland'.
Het artikel dat de kroning
beschrijft verscheen
nog in hetzelfde jaar in
Nederlandse vertaling
onder de titel
'De Inhuldiging van
Koning Willem III'
(Wijtingh en van der Haart,
Amsterdam).
In zijn roman 'Les Mille et
Une Fantômes' verhaalt
Dumas nogmaals over zijn|
Nederlandse avonturen.
De betreffende passages
zijn in Nederland in
1849 gepubliceerd in het
periodiek De Tijd onder
de titel 'Hoe Alexandre
Dumas naar Holland kwam'.
Naast de
onophoudelijke
publicatiestroom
van
nieuwe romans
en
toneelstukken
die van
zijn hand verschijnen,
vestigt hij in
1857
te Parijs het
literaire
tijdschrift
Le
Monte-Cristo, dat
met een
onderbreking
van anderhalf jaar
wekelijks
zou verschijnen
tot eind
1862. Dumas was
niet alleen de
uitgever maar
ook de
enige
redacteur. Het blad
wordt geheel
door hem
zelf gevuld. Hij geraakt
weer tot grote
welstand
door een
contract over
zijn verzameld werk
bij de beroemde uitgever
Michel Lévy.
Daarop reist
hij
af naar Rusland
en
onderneemt een
grote
trektocht naar
de
Kaukasus (1858-1859).
Het reisverslag
wordt als
feuilleton in
Le Monte-Cristo
gepubliceerd.
De reis
wordt een ware
triomftocht.
Overal waar hij
verschijnt
worden door de
notabelen en
het volk
welkomstfeesten
geven. |
| |
|
|
|
|
|
Na zijn trektocht door Rusland besluit Dumas
in 1860 Amerika
te bezoeken.
Hij stelt een
uitgelezen bemanning samen
voor zijn eigen
zeiljacht Emma. Ook zijn
toenmalige
maîtresse wordt
- als
jongmaatje
vermomd - ingescheept.
Tot de grote
Odyssee zou het echter
nooit komen,
hoewel hij pas vier
jaar later zou
terugkeren naar Parijs.
Toen Dumas op
weg naar Amerika
de haven van
Genua aandeed,
vernam hij dat Garibaldi - de Italiaanse
vrijheidsstrijder
- op het
punt stond
Italië aan de greep van de
Bourbons te
ontrukken.
Daarop besteed
Dumas zijn
hele vermogen
aan de
opbouw van het leger van Garibaldi,
en smaakt het
genoegen als overwinnaar
in het paleis
van de verdreven Bourbons
te trekken. De
Bourbons, die vroeger zijn vader
hadden gevangen en gefolterd.
Naderhand
benoemt
Garibaldi hem
tot directeur van het
Museum der
Schone Kunsten in Napels.
Hij leidt de
opgravingen van Pompeji en richt
het dagblad
L'Independente op.
Ook nu weer
vult hij de krant van a tot z
met eigen
bijdragen: politieke hoofdartikelen,
nieuws uit
Rome, historische opstellen,
proclamaties,
polemieken en
natuurlijk een
feuilleton.
Met wat hij in
zijn dagblad schreef
konden twintig
kloeke boekdelen worden gevuld.
In dezelfde
periode schrijft hij de
geschiedenis
der Bourbons in elf delen,
de roman 'La
San Felice' en de gedenkschriften
van Garibaldi.
Als hij zich ten gunste
van de
republiek afzet tegen de
nieuwe koning
Victor Emanuel, keert het
volk van Napels
zich van hem af.
Teleurgesteld
keert Dumas daarop terug
naar Frankrijk.
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
Dumas
(tweede van links) en
Garibaldi (eerste van links)
na de Slag bij
Milazzo
|
|
|
|
|
| |
|
|
| |
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
de
laatste jaren
|
|
|
|
In 1864 arriveert
hij na
een achtdaagse reis
rond
middernacht op het
station te
Parijs.
Met zijn zoon
die hem
opwacht,
begeeft hij
zich naar zijn
vriend
Théofiel Gautier,
verhaalt tot
vier uur in de
ochtend over zijn
Italiaanse
avonturen
en laat zich
eindelijk
overreden
naar huis te gaan.
Wanneer zij na
een
wandeling van
twee
uren bij de
woning
van de zoon
aankomen
verlangt hij een lamp,
om verder te
schrijven
aan de roman
die hij
op dat moment onder
handen heeft.
De volgende dag betrekt
hij een tijdelijke woning
en voltooit de
in
Italië begonnen werken die
hem zo veel geld
opbrengen dat
hij verhuist
naar een fraaie
villa.
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
Maîtresses
komen
en gaan, soms
meerdere
tegelijk. Zijn zoon
die een keurig
burgermans
bestaan leidt,
maakt zijn vader
daarover verwijten.
'Ik moet wel',
protesteert Dumas
père, 'als ik er
slechts één zou
hebben, zou
ze binnen een
week dood zijn'.
Op
vijfenzestig
jarige leeftijd
begint hij een
verhouding met de
zesendertig jarige
Adah Menken,
een erudiete en
beroemde
bohémienne.
Een foto van het
paar wordt in 1867
gepubliceerd en
verwekt veel
opschudding.
|
Alexandre
Dumas
en
zijn
maitresse
Adah
Menken
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
Monument
voor
Alexandre
Dumas
van
Gustave
Doré
op
de
Place
Malesherbes
te
Parijs
|
Met
het klimmen der jaren neemt ook
zijn productietempo af.
Wel maakt hij nog veel reizen
(Italië, België, Oostenrijk,
Duitsland en Frankrijk).
Hij verhuist opnieuw en trekt in bij zijn
dochter Marie Alexandre.
Hij koopt een oud theater en laat
daar zijn eigen stukken spelen.
Maar Parijs heeft een nieuwe passie,
operettes van Offenbach en Hervé,
cabaret en Bals Masqués zijn nu de trend.
In de literatuur maakt het
realisme opgang. Hij wijkt met
de voorstellingen uit naar de provincie,
waar zijn toneelgezelschap
Troup Dramatique d'Alexandre Dumas
nog wel bijval oogst, maar met
de grote roem is het gedaan.
De latere romans ontberen de
vlammende energie die zijn
vroegere meesterwerken
zo zeer kenmerkte.
Parisiens et Provincaux uit 1868
wordt de laatste hoeksteen van
zijn monumentale bouwwerk novellen
en romans.
Dumas was een culinair
liefhebber en zelf een virtuoos kok:
'Ik wil mijn literaire werk van
vijfhonderd boekdelen afsluiten met
tenminste één kookboek'
heeft hij vaak gezegd. Dit voornemen
krijgt vlak voor zijn dood
gestalte in Le Grand Dictionaire de
Cuisine, een kolossaal werk
vol bizarre recepten en merkwaardige
geschiedenissen. De laatste maanden van zijn leven
brengt hij door in de huiselijke kring bij
zijn zoon in Dieppe, alwaar hij in
1870 sterft.
Op zijn sterfbed kijkt hij peinzend naar twee gouden
munten
die op tafel liggen, de laatste van zijn
miljoenenfortuin, en zegt tegen zijn zoon:
'Iedereen zegt altijd dat ik zo'n verspiller ben
geweest...... maar zie hoe verkeerd
ik beoordeeld word. Toen ik voor het eerst in Parijs kwam
had ik twee Louis d'Or
in mijn zak en kijk..... ik heb ze nog'.
In een brief aan George Sand schreef Dumas Fils later:
'Er zijn er maar drie in deze eeuw: u, Balzac en hij.
Daarna komt er niemand meer en zal er ook nooit meer
iemand komen'. Dumas wordt overeenkomstig zijn wens
begraven in zijn geboorteplaats Villers-Cotterêts. In
zijn tweehonderdste geboorte jaar valt hem postuum het
hoogste Franse eerbetoon ten deel. Op last van de Franse
president Jacues Chirac wordt Dumas in 2002 bijgezet in
het Pantéon te Parijs.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
literaire kritiek
|
|
De literaire kritiek is verdeeld
over het werk van
Dumas. De ene biograaf plaatst
hem in de rangen van
Balzac, Dickens, Tolstoi en
Hugo (André Maurois), de
ander rekent hem tot de lectuur
(Michael Ross).
In hedendaagse literaire
naslagwerken wordt hem
steevast verweten dat zijn werk
oppervlakkig is en dat
zijn karakters psychologische
diepgang missen.
Dumas-liefhebber Martin Ros
merkt op dat 'de verteller
de psycholoog verre overtreft,
hij heeft zich in de literatuur
gestort om er
net als zijn leven een
tweedimensionaal spektakel
van te maken, het
geheimzinnige driedimensionale
ontbreekt', maar ook dat
Dumas 'uitblinkt in een
virtuoze en gevarieerde stijl,
een ongeëvenaarde kwaliteit
bezit voor intriges en
dat zijn historische romans
meer theatrale allure bezitten
dan die van Walter Scott of
Victor Hugo'.
Vast staat dat zijn werk in
hoog aanzien
stond bij zijn tijdgenoten als
Hugo, Heine en Goethe.
De meest gezag hebbende
literaire criticus van de
negentiende eeuw,
C.A. Sainte-Beuve geeft Dumas
de voorkeur boven Balzac.
Ook W.F. Hermans rekent
hem als een van de
grondleggers van de Franse
Romantiek tot de ware
literatuur: 'Dumas was een echt
schrijver die zich
zonder scrupules toelegde
op de amusementsindustrie'.
In de nieuwste vertaling
van 'De Drie Musketiers'
(Pandora, 1996) schrijft de
vertaler C.J. Kelk:
'Alexandre Dumas, de schrijver
van dit omvangrijke boek,
waarvan miljoenen genoten
hebben, dat in alle talen
is vertaald en dat volgens onze
Louis Couperus de enige
roman is die na honderd jaar
nog gelezen zal worden,
is een geheel op zich zelf
staande figuur in de letterkunde.
Hij is zo wel een man
van de pen geweest als
een man van de daad en zijns
gelijke laat zich nergens
vinden'.
Hoezeer Dumas tot de
verbeelding spreekt moge wel
blijken uit het feit dat de
biografische werken die over
hem zijn verschenen een
bibliotheek vullen van meer dan
2.000 delen.
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
verspreiding
|
|
|
|
|
Dumas was niet
alleen in
Frankrijk zeer
geliefd maar
ook
in het buitenland.
Velen van zijn
romans werden
kort na het
verschijnen
vertaald
en beleefde
internationale
successen.
Een aantal van
zijn beroemdste
werken worden
nu al meer dan
150 jaar over
de hele wereld
steeds weer
opnieuw uitgegeven.
Naast uiteraard
in Frankrijk,
werd
ook in het Duitse
en Angelsaksische
taalgebied het
complete werk
van Dumas in de
negentiende
eeuw
meerdere malen
uitgegeven. In vele
talen
verschijnen
met regelmaat
nieuwe uitgaven.
Op dit moment zijn
enige
tientallen
titels in het
Duits
en Engels
verkrijgbaar.
In vergelijking
daarmee is
de verspreiding
in
het Nederlands
minder groots
verlopen.
Dumas dankt
zijn
huidige bekendheid
in Nederland
voornamelijk
aan
een handje vol
bestsellers,
waarvan
de bekendste
wel zijn:
-De Drie
Musketiers
-De Graaf de
.Monte-Cristo
-De zwarte tulp
-De Parijse
.Bloedbruiloft
Toch zijn ook
hier
- voornamelijk
in de
19de eeuw -
meer
dan 80 verschillende
titels
uitgebracht.
Een feit dat in
het
hedendaagse
Nederland in de
vergetelheid is
geraakt.
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
 |
Menno
Walsweer
Velp
© 1997 - 2009
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
.......geraadpleegde literatuur:
André Maurois,
Die Drei Dumas,
Claasen Hamburg 1957
Arthur F. Davidson,
Alexandre Dumas, his life and works
Lippincott Philadelphia 1902
C.J. Kelk, inleiding
De Drie Musketiers,
Pandora 1996
Michael Ross,
Alexandre Dumas,
David & Charles London 1981
Fred Batten,
inleiding Gabriel Lambert,
Reflex Utrecht 1979
Prof. Dr. P. Geyl
Franse Figuren,
Wereldbibliotheek
Amsterdam 1960
Mathias Oehme
nawoord Die Dame mit dem Samthalsband,
Eulenspiegel Belin 1988
Martin Ros,
nawoord De Parijse Bloedbruiloft,
Bigot & van Rossum Baarn
Willem Frederik Hermans,
Literair Paspoort 1951
Eckermann,
Gesprekken met Goethe,
Privé-Domein, AP, Amsterdam
|
|
|
|
|
